Türkiye Cumhuriyeti

T.C. Riyad Büyükelçiliği

Bilgi Notları

Türkiye- Suudi Arabistan ikili ilişkileri - Siyasi ve Kültürel, 14.09.2008

A. Genel:
Türkiye ile Suudi Arabistan (SA) arasında diplomatik ilişkiler, ülkemizin Hicaz ve Necd Krallığı ile 3 Ağustos 1929 yılında imzaladığı Dostluk ve Barış Anlaşması ile kurulmuştur. Türkiye, bu anlaşmayla Hicaz ve  Necd  Krallığı'nın siyasi bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü tanımıştır.

Bununla birlikte, iki ülke arasındaki ilişkilerde 1970’lerin sonuda kadar kayda değer bir ilerleme sağlanamamıştır. Bu dönem zarfında siyasi bakımdan önemli sayılabilecek gelişme, dönemin SA Kralı Faysal bin Abdülaziz’in, Müslüman ülkeler arasında birlik sağlamaya yönelik bir konferans düzenlenmesi çalışmaları çerçevesinde, 1966 yılında Türkiye'ye yaptığı ziyaret olmuştur.

1980'li yıllarda, Türkiye'nin petrol ihtiyacının güvenli ve elverişli koşullarda sağlanmasına yönelik arayışların da etkisiyle, ikili ilişkilerde ciddi bir hareketlenme yaşanmıştır. 1984 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Kenan Evren, 1985 yılında ise dönemin Başbakanı merhum Turgut Özal SA'ı  ziyaret  etmişlerdir. SA tarafından ise, 1984 yılında, Veliaht Prens Abdullah bin Abdülaziz (şimdiki SA Kralı) Türkiye'yi ziyaret  etmiştir. Bu dönemde, Türkiye, SA'a yönelik ihracatını arttırırken müteahhitlik  hizmetleriyle de  bu  ülkede  kendini  göstermeye başlamıştır.

İki ülke arasında 1980’li yıllarda sağlanan yakınlaşma 1990’lı yılların ilk yarısında da devam etmiştir. Birinci Körfez Savaşı bağlamında iki ülkenin izlediği paralel politikalar, ikili ilişkilerin bölgesel boyutunda ortak bir payda yaratmıştır. 1993 yılında dönemin Başbakanı Süleyman Demirel SA'ı ziyaret etmiştir. SA, Türkiye'nin Körfez’deki savaş nedeniyle uğradığı kayıpların giderilmesine katkı sağlamak üzere Türkiye’ye 1,2  milyar ABD Doları tutarında petrol hibe etmiş, ayrıca, Türk Savunma Fonu’na 1 milyar ABD Doları karşılığı petrol katkısında bulunmuştur.

İkili ilişkilerde en sıkıntılı dönem, 2002 yılında Mekke’deki Ecyad Kalesi’nin yıkımı sonrasında yaşanmıştır. Bu krizin siyasi ilişkiler üzerindeki olumsuz etkileri 2003 yılından itibaren giderilmeye başlanmıştır. Irak başta olmak üzere bölgesel gelişmeler, bu süreci hızlandırmıştır. Diğer taraftan, SA’nın, ülke içinde 2003 yılında patlak veren ve 2004 yılında zirveye ulaşan El Kaide menşeli terörle çetin bir mücadeleye başlaması ve bu bağlamda dinsel aşırılığa karşı tavır alırken terörizmle mücadelede uluslararası işbirliğine verdiği önemi de artırması, Türkiye-SA ilişkileri üzerinde ilave bir olumlu etki yaratmıştır.  

Öte yandan, ABD’nin Irak’a müdahalesi Türkiye ve SA’da kaygı yaratmış ve her iki ülkenin de bu konuda benzer tutum içinde oldukları görülmüştür. O dönemde Başbakan olan Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Abdullah Gül, Irak konusunda komşu ülkeler arasında ortak bir tutum oluşturmaya yönelik girişimimiz bağlamında 2003 Ocak ayında Suudi Arabistan’ı ziyaret etmiş ve o dönemde Veliaht Prens olan Kral Abdullah’la görüşmüştür. Sözkonusu ziyarette, ikili ilişkileri daha da geliştirme yönündeki karşılıklı siyasi irade teyit edilmiş ve bu bağlamda karşılıklı üst düzey ziyaretlerin gerçekleştirilmesinin önemi üzerinde durulmuştur.

Bu çerçevede, SA’nın Dünya Ticaret Örgütü’ne üyelik süreci çerçevesinde, 2003 Şubat ayında SA ile “DTÖ Pazara Giriş Protokolü” imzalanmış; bilahare,  Devlet Bakanı Sayın Kürşad Tüzmen 7-11 Mart 2003 tarihlerinde Suudi Arabistan’ı ziyaret etmiştir.

2004’te karşılıklı üst düzey ziyaretler daha da hız kazanmıştır. Cidde Ekonomik Forumu’na konuşmacı olarak davet edilen dönemin Başbakanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan, 2004 Ocak ayında Cidde’ye gelmiş, bu vesileyle Türk-Suudi İş Konseyi toplantısında bir konuşma yapmıştır. SA Dışişleri Bakanı Prens Saud Al Faisal ise, son Türkiye ziyaretinden 9 yıl sonra, 2004 Nisan ayında ülkemize resmî bir ziyaret gerçekleştirmiştir.

Dönemin Dışişleri Bakanı Sayın Abdullah Gül, İstanbul’da gerçekleştirilecek 31. İslam Dışişleri Bakanları Konferansı öncesinde, 2004 Mayıs ayında, beraberinde İKÖ Genel Sekreterliği için ülkemiz tarafından aday gösterilen Prof.Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu ile Cidde’ye gelerek SA Dışişleri Bakanı Prens Saud ve dönemin Veliaht Prensi Abdullah bin Abdülaziz ile görüşmüştür.

Yine 2004 Mayıs ayında, Maliye Bakanı Sayın Kemal Unakıtan, 8. Dönem KEK toplantısı vesilesiyle geldiği Cidde’de Veliaht Prens tarafından kabul edilmiştir.

2005 yılı, siyasî, ekonomik ve malî alanlarda SA için önemli gelişmelerin yaşandığı; 2004 yılına damgasını vuran geniş çaplı terör eylemlerinin büyük oranda önüne geçilerek, SA’nın güvenlik zafiyeti olan bir ülke olduğu yönünde uluslararası kamuoyunda oluşmaya başlayan imajnın bir ölçüde giderilebildiği bir yıl olmuştur. Sağlık durumu uzun süredir bozuk olan Kral Fahd bin Abdülaziz’in 1 Ağustos 2005 tarihinde vefat ettiğinin açıklanması sonrasında, Veliaht Prens Abdullah’ın Suudi hanedanının altıncı kralı olarak tahta geçmesi, 2005 yılı içerisinde SA’daki en önemli iç siyasî gelişmeyi teşkil etmiştir. (Kral Fahd’ın cenaze törenine, Dışişleri Bakanı  ve Başbakan Yardımcısı Sayın Abdullah Gül katılmıştır). Başbakan II. Yardımcısı Prens Sultan bin Abdülaziz ise, Savunma ve Havacılık Bakanı ünvanını muhafaza ederek, SA’nın yeni Veliaht Prensi olmuştur.

2005 ve 2006 yılları da Türkiye-SA ilişkileri açısından olumlu şekilde tamamlanmıştır. Karşılıklı üst düzey ziyaretlerde 2004 yılında başlayan hareketlenme 2005 yılında da devam etmiştir. 

İçişleri Bakanı Sayın Abdülkadir Aksu, SA İçişleri Bakanı Prens Naif bin Abdülaziz’in davetine icabetle, 12-13 Şubat 2005 tarihlerinde SA’ya resmi bir ziyaret gerçekleştirmiştir. Sayın Bakan Aksu, o dönemde Veliaht Prens olan Kral Abdullah tarafından da kabul edilmiştir. Bu ziyaret sırasında imzalanan Güvenlik İşbirliği Anlaşması (Güvenlik, Uyuşturucu ve Psikotrop Maddelerle Mücadele Alanında İşbirliği Anlaşması) ile iki ülke arasında güvenlik işbirliğinin hukuki altyapısı da oluşturulmuştur. Sözkonusu anlaşma çerçevesinde, güvenlik alanında eğitim işbirliği imkanlarını ele almak üzere SA İçişleri Bakanlığı’ndan teknik bir heyet 28 Mayıs-4 Haziran  2005 tarihlerinde ülkemizi ziyaret etmiştir.

Başbakan Sayın Recep Tayyip Erdoğan, beraberinde Devlet Bakanları Sayın Mehmet Aydın ve Sayın Ali Babacan ile birlikte, 18 Eylül 2005 tarihinde Suudi Arabistan’a bir çalışma ziyareti gerçekleştirmiştir. Sayın Başbakan, ziyaretin ilk bölümünde, dönemin Cidde Sanayi ve Ticaret Odası Başkanı ve aynı zamanda Türk-Suudi İş Konseyi Eşbaşkanı olan Ghassan Al Sulaiman başkanlığında bir grup Suudi işadamını kabul etmiştir. Sayın Başbakan, aynı gün, Cidde’de Kral Abdullah tarafından kabul edilmiştir.

2004 ve 2005 yıllarında Türk-Suudi ilişkilerinde yukarıda özetlenen önemli ilerlemeler sağlanmış olmakla birlikte, ikili ilişkilerdeki asıl sıçrama, SA Kralı Abdullah’ın 2006 Ağustos ayında ülkemize yaptığı resmi ziyaret vesilesiyle yaşanmıştır. 1966 yılından beri SA’dan ülkemize devlet başkanı düzeyinde yapılan bu ilk ziyaret, aynı zamanda, 2005 Ağustos ayında tahta geçen Kral Abdullah tarafından bir batılı ülkeye gerçekleştirilen ilk ziyaret olmuştur.

Kral Abdullah’ın resmi ziyareti sonrasında, karşılıklı üst düzey ziyaretler hızlanarak sürmektedir. (2006 Ağustos ayından sonra gerçekleştirilen karşılıklı üst düzey ziyaretlerin listesi).Gelinen aşamada, SA ile ikili ilişkilerde, yeni sıçramalar için gerekli zemin ve şartlar büyük ölçüde oluşmuş bulunmaktadır. Bu bağlamda, Türk-Suudi ikili ilişkilerin hukuki çerçevesi de büyük ölçüde tamamlanmak üzeredir.

Akdedilmiş olan anlaşmalar:

1.      Ekonomik ve Teknik İşbirliği Anlaşması (1974)

2.      Ticaret Anlaşması (1974)

3.      Kültür Anlaşması (1974)

4.      Hava Ulaştırma Anlaşması (1987)

5.      Güvenlik İşbirliği Anlaşması (2005)

6.      Türk-Suudi İş Konseyi Kuruluş Anlaşması (2003)

7.      8. Dönem Karma Ekonomik Komisyon Toplantısı Mutabakat Zaptı (2004)

8.      Türk Standartlar Enstitüsü (TSE) ve Suudi Standartlar Kurumu (SASO) Arasında Teknik İşbirliği Programı (2005)

9.      Yatırımların Karşılıklı Korunması ve Teşviki Anlaşması (2006) (Onay süreci devam etmektedir).

10.  Kara Ulaştırma Anlaşması (2006) (Onay süreci devam etmektedir).

11.  Dışişleri Bakanlıkları Arasında İstişare Mekanizması Kurulmasına Dair Protokol (2006)

12.  Sağlık Alanında İşbirliği Anlaşması (2006) (Onay süreci devam etmektedir).

13.  Arşivcilik Alanında İşbirliği Protokolü (2006)

Gündemde olan ve imza süreci devam eden anlaşmalar:

1.      Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması

2.      Deniz Taşımacılığı Anlaşması

3.      Gençlik ve Spor Alanlarında İşbirliği Anlaşması

4.      Turizm Alanında İşbirliğine Dair Mutabakat Zaptı

5.      Cezai Konularda Adli İşbirliği Anlaşması

6.      Suçluların İadesi ve Hükümlülerin Transferi Anlaşması

7.      Askeri İşbirliği Çerçeve Anlaşması

8.      Kültürel Değişim Programı

B. Parlamentolararası ilişkiler:

Suudi Arabistan Şura Meclisi, 2004 yılı Ocak ayında, iki ülke parlamentoları arasında işbirliğini geliştirmek üzere dostluk grubu kurulması önerisinde bulunmuş ve grubun Suudi üyelerinin belirlendiğini bildirerek Türk kanadının oluşturulmasını istemiştir. TBMM tarafından bu öneri kabul edilmiş ve Dostluk Grubu’nun Türk kanadı Karabük Milletvekili Sayın Mehmet Ceylan başkanlığında 9 Nisan 2004 tarihinde oluşturulmuştur.

Dostluk grupları arasındaki ilk resmi etkinlik, Şura Meclisi üyesi Dr. Fahad Al-Shamary başkanlığındaki Suudi Dostluk Grubu heyetinin 29 Ocak-1 Şubat 2007 tarihlerinde ülkemize yaptıkları ziyaret olmuştur. Sözkonusu Suudi heyeti, TBMM Başkanı Sayın Bülent Arınç ve Dışişleri Bakanı Sayın Gül tarafından da kabul edilmişlerdir.

C. Kültürel ilişkiler:

Suudi Arabistan ile Türkiye arasında 1974 yılında imzalanmış olan Kültür Anlaşması’na karşın, SA'nın kendine özgü koşulları nedeniyle şimdiye dek hep geri planda kalmış bulunan kültürel ilişkilerimizde son dönemde ciddi bir hareketlenme yaşanmaktadır.

Son olarak, 2006 Kasım ayında Riyad’da gerçekleştirilen “İslam Ülkelerinde Geleneksel El Sanatları” konulu uluslararası sergiye, gerek sanatçı sayısı gerek sergilenen malzemenin miktar ve değeri açısından en geniş katılım ülkemizce sağlanmış, nadide Türk el sanatı eserleri büyük ilgi ve takdire mazhar olmuştur.

Benzer şekilde, 2006 Kasım ayının son iki haftasında icra edilen ve keza büyük ilgi gören “Türk Yemekleri Günleri” adlı organizasyon vesilesiyle de Türk kültür ve turizminin tanıtımı için de önemli bir fırsat yaratılmıştır.

Kültürel ilişkiler bağlamdaki en önemli gelişme ise, SA'nın en fazla önem verilen festivali olarak telakki edilen ve bizzat Kral Abdullah'ın katılım ve himayesinde düzenlenen Jenadriye Festivali’ne, 2008'de ilk kez başlatılacak bir uygulama çerçevesinde, Türkiye’nin “misafir ülke” olarak iştiraki olacaktır. Festival çerçevesinde  öngörülen kültürel aktivitelerin kapsam ve niteliği, iki ülke arasındaki kültürel ilişkiler açısından önemli bir ilk teşkil edecek mahiyettedir.